Jak duży wzrost kosztów czeka przedsiębiorców w wyniku nowego systemu ROP (UC100)? Czy projektowana przez rząd zmiana przyniesie realne skutki środowiskowe? Projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych budzi wiele wątpliwości.
System Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) dla opakowań w Polsce ma długą historię. Funkcjonuje od 2002 roku, kiedy to wszedł w życie na mocy ustawy o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej, a później był zmieniany m.in. ustawą o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi z 2013 roku. Mimo, że na przestrzeni tych lat system ROP borykał się z wieloma wyzwaniami, takimi jak m.in.: niskie wkłady finansowe wprowadzających produkty w opakowaniach, ale również brak kluczowych narzędzi (np. dokumentów potwierdzających recykling: DPR i EDPR w BDO), w ostatnich latach system nabierał realnego kształtu i zaczął oddziaływać na rynek. Dzięki rosnącemu dofinansowaniu recyklingu przez przedsiębiorców, obecny ROP zaczął zauważalnie wspierać rynek surowców wtórnych, poprawiając efektywność gospodarki odpadami opakowaniowymi.
Dotychczasowy ROP – potrzeba modyfikacji
Dalsze usprawnienia systemu ROP były wymagane m.in. ze względu na:
- sytuację rynkową: konieczność wyeliminowania szarej strefy z rynku, jeszcze mocniejsze wsparcie recyklingu, promowanie selektywnej zbiórki, zwiększenie odpowiedzialność przedsiębiorców i promowanie opakowań nadających się do recyklingu,
- wymagane (a już kilka lat opóźnione) dostosowanie przepisów krajowych do unijnej Dyrektywy w sprawie odpadów, która określa standardy funkcjonowanie, finansowania i efektywności systemów ROP w Unii.
Niestety, kolejni kierujący resortem środowiska zwlekali z wdrożeniem tych kluczowych pod kątem prawnym i operacyjnym zmian. Doprowadziło to do obecnej sytuacji: próby budowania nowego systemu w pośpiechu. Obecne kierownictwo Ministerstwa Klimatu i Środowiska jeszcze w 2024 deklarowało budowanie nowego ROP w oparciu o rozwiązania rynkowe (wolna konkurencja), natomiast w 2025 zmieniło narrację o 180 stopni.
Projekt o numerze UC100
W środku wakacji, dokładnie 13 sierpnia doszło do (odwlekanej od końca marca) publikacji projektu ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (oznaczenie UC100 w wykazie prac legislacyjnych rządu), która wprowadza rewolucję organizacyjną i finansową w systemie.
Nowy model ROP – kluczowe założenia ?
Projekt ustawy UC100 ma na celu zastąpienie dotychczasowego systemu ROP. Zgodnie z proponowanymi przepisami, ciężar finansowania gospodarki odpadami opakowaniowymi ma zostać przeniesiony z mieszkańców na producentów (konsumentów). Najważniejsze założenia nowego modelu to:
- Jedna (państwowa) „Organizacja ROP Opakowań”. Zamiast wielu konkurujących ze sobą podmiotów, odpowiedzialność za system ROP dla opakowań przejmie Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). To on będzie zarządzał środkami finansowymi i koordynował działania w ramach systemu.
- Nowa opłata opakowaniowa. Producenci będą zobowiązani do wnoszenia kwartalnej opłaty za każdy kilogram opakowania, które wprowadzają na rynek. Jej wysokość ma być zróżnicowana w zależności od materiału i uwzględniać zasady ekomodulacji.
- Zmiana sposobu rozliczeń. Nowy system zlikwiduje dotychczasowy obowiązek osiągania poziomów recyklingu przez producentów, wnoszących opłatę opakowaniową, co wejdzie w życie od 2028 roku. Zniesiona zostanie także opłata produktowa, a dokumenty DPR i EDPR zostaną zastąpione nowymi instrumentami sprawozdawczymi. Ewidencja opakowań ma być prowadzona w BDO, a przedsiębiorcy mają rozliczać się kwartalnie.
- Nowe role dla administracji. Marszałkowie województw będą odpowiedzialni za kontrolę i redystrybucję opłaty opakowaniowej do NFOŚiGW. Z kolei Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB) będzie wspierać ministerstwo w kwestiach analitycznych.
Główne wątpliwości: za fiskalny, za późny, za drogi? ?
Mimo szczytnych założeń, projekt UC100 budzi poważne obawy w środowisku biznesowym. Przedsiębiorcy wskazują, że jego charakter jest bardziej fiskalny niż środowiskowy, a pośpiech w jego wdrażaniu może doprowadzić do nieprzewidzianych konsekwencji. Producenci i organizacje odzysku podkreślają, że oddanie systemu w ręce jednego, biurokratycznego podmiotu grozi monopolem i spadkiem efektywności. W przeciwieństwie do rynkowych systemów działających w zdecydowanej większości krajów europejskich, brak konkurencji i zarządzanie systemem przez państwowy podmiot może zahamować rozwój i elastyczność w sektorze. To budzi pytania o to, czy państwowy operator będzie w stanie równie sprawnie reagować na rynkowe wyzwania jak prywatne firmy.
Ryzyko (pewność) wzrostu kosztów ?
Największą obawą przedsiębiorców są rosnące koszty systemu bez żadnej pewności uzyskania celów środowiskowych. Choć projekt ma odciążyć finansowo mieszkańców, nie daje jasnej odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu te koszty przeniosą się na ceny produktów. Jak wskazuje Ocena Skutków Regulacji (OSR) projektu, węgierski system, podobny do proponowanego, odnotował drastyczny wzrost kosztów i spadek poziomów recyklingu.
UWAGA! Projekt przewiduje wzrost obciążeń finansowych przedsiębiorców już w okresie przejściowym. Nowa, dodatkowa opłata opakowaniowa zostanie wprowadzona już w 2026 r., a jej stawki wzrosną w 2027 r. Są to opłaty równolegle z obowiązkiem osiągania dotychczasowych poziomów recyklingu.
Tabela porównująca stawki opłaty opakowaniowej:
| Materiał | Stawka opłaty w 2026 r. [zł/kg] dodatkowo do kosztów DPR/EDPR | Stawka opłaty w 2027 r. [zł/kg] dodatkowo do kosztów DPR/EDPR | Stawka opłaty w 2028 r. [zł/kg] tylko opłata do NFOŚiGW |
| Tworzywa sztuczne | 0,22 | 0,54 | 1,76 |
| Szkło | 0,02 | 0,06 | 0,17 |
| Papier i tektura | 0,06 | 0,14 | 0,63 |
| Metale żelazne | 0,06 | 0,16 | 0,52 |
| Aluminium | 0,11 | 0,28 | 0,52 |
| Drewno | 0,02 | 0,06 | 0,63 |
| Wielomateriałowe | 0,14 | 0,34 | 1,68 |
Pośpiech i brak czasu na przygotowanie
Projekt ustawy, choć opublikowany w drugiej połowie 2025 roku, przewiduje wejście w życie wielu przepisów już z dniem 1 stycznia 2026 roku. To bardzo krótki czas na dostosowanie się do nowych regulacji, zwłaszcza w obliczu tak radykalnej zmiany systemu. Warto pamiętać, że brak przygotowania w obszarze obowiązków środowiskowych często skutkuje wysokimi karami administracyjnymi.
Rekomendacje dla przedsiębiorców
Nowy projekt ROP miał być dużym wyzwaniem, ale i szansą na uporządkowanie wielu problemów, która jednak przy obecnych założeniach systemu może być zaprzepaszczona. Projekt UC100 rodzi wiele zasadnych wątpliwości, szczególnie w kontekście wzrostu kosztów i braku transparentności. Ważne jest, aby monitorować ten proces, ponieważ ma on realne konsekwencje dla każdego przedsiębiorcy gospodarującego opakowaniami. W artykule zaprezentowaliśmy Państwu pierwsze wiadomości i komentarze rynkowe po prezentacji projektu. O dalszych szczegółach będziemy informować Państwa na bieżąco, po szczegółowej analizie projektu, a także komentarzach resortu i branży. Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią projektu: projekt ROP a także do skorzystania z retransmisji szkolenia: Nowe przepisy dotyczące opakowań (projekt „nowy ROP”) oraz baterii – praktyczny przewodnik dla przedsiębiorców. Nie daj się skrótom: ROP, PPWR, SUP, CBAM, EUDR podczas którego szczegółowo omawialiśmy opublikowany projekt i stan prac legislacyjnych.
